De situatie
De transitie van het landelijk gebied vraagt om doorbraken op meerdere fronten: niet alleen op het boerenerf, maar ook in de beleids- en uitvoeringspraktijk van overheden en bedrijven. In de Gelderse Vallei werkt Waterschap Vallei en Veluwe actief samen met boeren, provincie en gemeenten aan een gebiedsaanpak. Er wordt geëxperimenteerd met ecologisch slootbeheer, waterberging en natuurverbetering. Er wordt verkend en geleerd. Maar veranderingen in het watersysteem zorgen in deze regio ook voor droogteproblematiek, minder zoetwaterbeschikbaarheid en vaker lozingsbeperkingen. Die wateropgaven worden nog te beperkt meegenomen bij het verkennen van toekomstbestendige agrarische bedrijvigheid. Beleidskaders van waterschap, provincie en gemeenten zijn bovendien nog niet voldoende ingericht om vanuit meervoudigheid transformatie op agrarische percelen te bevorderen. Dit zorgt in de praktijk voor tegenstrijdigheden en spanningen die voor niemand écht werken.
De opgave
Wateropgaven worden nog te beperkt of vrijblijvend meegerekend in de transformatie van het landelijk gebied. Agrarische ondernemers worden gestimuleerd om te investeren in maatregelen die hun bestaande activiteiten op de korte termijn in stand houden, terwijl dat op lange termijn zorgt voor onhoudbare bedrijvigheid. Ondernemingen dreigen op de (middel)-lange termijn alsnog vastgezet te raken. Dat is problematisch en oneerlijk: het kost geld, inspanning en stress, en schuift de uitdagingen door naar een volgende generatie ondernemers.
Dat brengt ons tot de volgende ontwerpvraag:
Hoe creëert een blikverbreding naar water toekomstperspectief voor agrariërs en hoe kunnen overheden zorgdragen voor rechtvaardiger beleid door het faciliteren en belonen van meervoudige grondgebonden activiteiten?
Drie samenhangende activiteiten helpen bij de beantwoording:
1. Wateropgaven als onderdeel van transitie landelijk gebied.
In samenwerking met het Waterschap en KWR wordt voor 1 of 2 cases (grondgebonden landbouwbedrijven) verdiept en tastbaar gemaakt wat het betekent om wateropgaven integraal onderdeel te maken van hun praktische bedrijfsvoering. Thema’s als droogte, watertekorten, overstromingsrisico’s, ruimtelijke kwaliteit, biodiversiteit en ook waterkwaliteit (belasting met nutriënten en andere stoffen) zijn onderdeel van de analyse. Onderdeel hiervan zijn belangrijke beleidskaders waar de ondernemers mee te maken hebben, of voorzienbaar mee te maken gaan hebben, en de ervaringen die zij hebben in hun initiatieven richting de toekomst (system-says-no ervaringen). Er wordt ruimte gecreëerd om kansen voor (agrarische en andersoortige) bedrijvigheid op de lange termijn te concretiseren.
2. Verbeelding en vormgeven van de verhalen
De ontwerper wordt uitgenodigd om verwonderingen over bedreigingen, tegenstrijdigheden, onrechtvaardigheden en/of kansen voor synergie die agrarisch ondernemers ervaren te ontdekken en tastbaar te maken. Wat wordt er van een agrarisch ondernemer gevraagd? Wanneer is dit rechtvaardig? Welke dilemma’s ervaren agrarisch ondernemers of betrokken ambtenaren van overheden of systeemspelers? Zijn er ook activiteiten mogelijk die kunnen bijdragen aan meerdere doelen? Doel is om middels deze verwonderingen system-says-yes gesprekken te kunnen voeren met betrokken overheden.
3. Van system-says-no naar system-says-yes gesprek
Ontwerpers organiseren samen met het Waterschap en KWR één of meerdere system-says-yes gesprekken, waarbij we de brave space in gaan om samen met verschillende ambtenaren werkzaam bij verschillende overheden (waterschap, provincie, gemeente, ministerie) en beleidsdomeinen (water, landbouw en natuur) te verkennen wat er nodig is (institutionele & financiele kaders, werkwijzen, gedrag en/of ambtelijk vakmanschap) om agrarisch ondernemers beter te ondersteunen bij het transformeren meervoudige bedrijfsactiviteiten. Dit gebeurt of in het gebied, maar kan ook tijdens DDW of op andere locaties, zoals bij de ministeries.
Over de Publieke Ontwerp Coalitie Landelijk Gebied
Dit project valt onder de Publieke Ontwerp Coalitie Landelijk Gebied, een initiatief van PONT. Aan deze coalitie nemen onder meer het Ministerie van VRO, het Ministerie van LVVN, het PBL, de RLI, RVO en KWR deel. In Publieke Ontwerp Coalities werken publieke organisaties, maatschappelijke initiatieven en ontwerpers samen aan complexe opgaven. Leren staat centraal: nieuwe kennis wordt direct toegepast in de praktijk, en praktijkervaringen vinden hun weg naar beleid.
Wie zoeken we?
We zoeken een ontwerper, ontwerpbureau of consortium dat gezamenlijk beschikt over:
- ervaring en expertise in de landbouwtransitie en/of watertransitie, en ervaring met directe gesprekken met agrariërs
- het vermogen om verschillende kennis en inzichten uit verschillende domeinen snel eigen te maken
- analytische kwaliteiten om te verdiepen op landbouw-, natuur- en wateropgaven op perceelsniveau, in samenwerking met ambtenaren en onderzoekers
- het vermogen om verbinding te leggen tussen beleidsniveau en operationeel praktijkniveau
- het vermogen en de durf om gevoelige onderwerpen op een unieke en sensitieve wijze bespreekbaar te maken in een politiek-sensitieve omgeving
- verbeeldingskracht om complexe en soms emotioneel beladen verhalen helder en sensitief over te brengen
Kennis over rechtvaardigheid en ervaring met de analyse van waardenspanningen, synergieën en tegenstrijdigheden is een pré.
Je kunt reageren tot 26 mei, 17.00 uur.
Dit de laatste van de drie open oproepen die PONT in het voorjaar van 2026 uitbrengt voor de Publieke Ontwerp Coalitie Landelijk Gebied.