Verantwoordelijkheden
Verkennen
Aan de hand van literatuur en drie praktijkcases onderzochten we hoe verantwoordelijkheden in publieke ontwerpprocessen historisch zijn gegroeid en waar ze in de huidige praktijk vastlopen of juist gedragen worden.
De samenwerking in publieke ontwerppraktijken vraagt om duidelijkheid over wie wat doet, wanneer en waarom. Toch zijn er regelmatig projecten die niet de beoogde impact hebben, omdat verantwoordelijkheden onduidelijk blijven of verkeerd worden begrepen. Daarom onderzoekt PONT samen met MUST en Studio Berg de vraag:
Hoe maak je verantwoordelijkheden in ontwerpprocessen zichtbaar en hanteerbaar, juist in een complexe publieke context waar rollen diffuus zijn en belangen door elkaar lopen?
De uitdaging
Het expliciteren en verdelen van verantwoordelijkheden is complex doordat publieke ontwerppraktijken vaak werken aan vraagstukken die meerdere domeinen raken. Verkokerde mandaten en beperkte opdrachten kunnen in de weg zitten, terwijl de samenwerking juist vraagt om mandaat dat over domeingrenzen heen werkt. Ontwerp kan daarin verbinden, mits verantwoordelijkheid en mandaat expliciet worden benoemd en georganiseerd.
De aanpak
Om grip te krijgen op verantwoordelijkheden in ontwerpprocessen, combineerde het team van MUST en Studio Berg twee onderzoekslijnen.
1. Literatuurscan: verantwoordelijkheden in historisch perspectief
De onderzoekers startten met een literatuurscan. Ze sloegen een aantal vooraanstaande boeken over het snijvlak van complexe maatschappelijke opgaven, openbaar bestuur en ontwerp na op hoe ‘verantwoordelijkheden’ daarin al werden benoemd. Zo onderzochten ze hoe rollen en verantwoordelijkheden historisch zijn gegroeid in publieke ontwerppraktijken. Hieruit kwamen negen terugkerende lessen, waarvan ze metaforen maakten die ze op kaartjes zetten als gespreksstarter tijdens de werksessies.
2. Casestudies: condities voor gedragen eigenaarschap
Vervolgens keken ze naar de huidige praktijk aan de hand van praktijkcases. In drie werksessies gingen de onderzoekers samen met de betrokkenen van drie cases aan de slag: het ontwerp van het Stadsweteringspark met de Gemeente Almere, de Blauwe Omgevingsvisie met Waterschap Vallei en Veluwe en het project ONDERSCHAT met We are Social Rebels. Samen legden ze bloot waar het vastloopt én waar het werkt. Niet om fouten aan te wijzen, maar om te achterhalen onder welke condities helderheid, besluitkracht en gedragen eigenaarschap ontstaan, en hoe die condities herhaalbaar te maken zijn.
Ontwikkelen
Uit het onderzoek blijkt dat niet de toebedeelde rollen bepalend zijn voor iemands werkgedrag, maar diens verantwoordelijkheidsgevoel. Er zijn 13 'rollen' geïdentificeerd en verwerkt in een leporello: een gids waarmee je de verantwoordelijkheden kan verkennen.
Uit het onderzoek van de praktijkcases bleek dat succesvolle samenwerking niet primair afhankelijk is van formeel vastgelegde rollen en taken, maar van mensen die verantwoordelijkheid durven nemen wanneer een situatie daarom vraagt. In het onderzoek identificeerden we katalyserende momenten: momenten waarop mensen, gedreven door vakmanschap, persoonlijke overtuiging en publieke waarden, in actie komen. Er wordt voorbij de formele opdracht en het takenpakket doorzien wat werkelijk nodig is op dat moment. Dit leidde tot een gids met dertien manieren waarop je het verschil kunt maken.
Om de verantwoordelijkheden bespreekbaar te maken hebben we een set ‘jasjes’ benoemd. Een jasje is een metafoor voor een set aan verantwoordelijkheden die je als persoon kan aantrekken. Jasjes horen niet bij een formele rol of functie, maar kunnen wel verdeeld worden op basis van kwaliteiten binnen het team. In een proces kan iemand meerdere jasjes tegelijk aan hebben of een jasje doorgeven.
De gids kan worden gebruikt als spiegel op momenten waarop samenwerking, verantwoordelijkheid of publieke waarden expliciet aandacht vragen. Je kan dit individueel doen of in een groep. Bijvoorbeeld bij de start van een project, tijdens een project wanneer de samenwerking stroef loopt of bij de overdracht van het project naar een volgende fase.
De gids over verantwoordelijkheden is in september 2026 gelanceerd.
Implementeren
Deze fase is nog niet doorlopen.