Ontwerpend redeneren

Hoe versterken we de onderbouwing en overtuigingskracht van publieke ontwerppraktijken en de ontwerpresultaten? Wat betekent dit voor het ontwerpproces? En hoe kunnen ontwerpers hun vaardigheden hierin verder ontwikkelen?

Wat maakt een ontwerp overtuigend in de ogen van een beleidsmaker, ambtenaar of wethouder? En hoe laat je als ontwerper zien dat je méér biedt dan alleen een slimme of mooie oplossing? In de publieke sector is de ruimte voor ontwerp niet vanzelfsprekend. Dat vraagt om een sterk verhaal met goede onderbouwing: niet alleen over de uitkomst van een project, maar ook over de weg ernaartoe.

Waarom is sterke onderbouwing nodig?
Het ontwikkelen van de onderbouwing noemen we ‘ontwerpend redeneren’. Dit speelt een belangrijke rol in verschillende fases van het ontwerpproces: tijdens de acquisitie en briefing, de uitvoering, evaluatie en overdracht.

Uit onderzoek in andere ontwerpgebieden blijkt dat goed kunnen uitleggen waarom je doet wat je doet een belangrijk kenmerk is van vakmanschap. Maar in de publieke sector komt daar iets extra’s bij kijken. De uitleg moet in deze context ook:

• aansluiten bij publieke waarden en belangen,
• vooruitdenken over langetermijneffecten en,
• omgaan met verschillende belangen.

Wat verstaan we onder ontwerpend redeneren?
Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is het gezamenlijk definiëren van wat we bedoelen met ontwerpend redeneren. Het onderzoeksteam heeft dit concept afgebakend als volgt: Ontwerpend redeneren is zowel het logisch beredeneren als het overtuigend beargumenteren van de aanpak of uitkomst. Het heeft dus een cognitief en een communicatief aspect.

Met andere woorden: Waarom doe je wat je doet, en waarom is de uitkomst wat het is? Een ontwerpende aanpak is geen willekeurig proces van proberen en aftasten, maar een strategisch en doordacht traject. Door deze redenatie overdrachtelijk te maken door middel van een argumentatie, kunnen ontwerpers:

• partners meenemen in hun proces,
• beter verantwoorden wat ze doen en waarom,
• de impact van hun werk vergroten.

Om op de opbrengsten van het onderzoek te reflecteren, is er een interdisciplinair team van wetenschappers opgesteld. Ze komen op verschillende momenten in het proces bij elkaar. Dit team bestaat uit: 

• prof.dr. Arwin van Buuren – Erasmus Universiteit Rotterdam (bestuurskunde, ontwerp)
• prof.dr. Albert Meijer – Universiteit Utrecht (publieke innovatie, publiek management)
• prof.dr. Jean Wagemans – Universiteit van Amsterdam (argumentatie, communicatie)
• dr.ir. Jaap Daalhuizen – TU Delft (ontwerp, methodologie)
• dr.ir. Mieke van der Bijl- Brouwer (human-centered en systemic design)

Het project wordt gefinancieerd door CLICKNL en heeft als doel de kwaliteit en impact van ontwerpende aanpakken binnen publieke organisaties beter te begrijpen, te onderbouwen en te versterken.

Het verloop van het onderzoek bestaan uit twee delen.

• Deel 1 loopt tot het eind van dit jaar en omvat een literatuurstudie en verdiepend casusonderzoek. Dit moet uitmonden in een goed inzicht in de ‘state of the art’ van ontwerpend redeneren – zowel in theorie als praktijk.
• Deel 2 vangt begin volgend jaar aan en omvat een actieonderzoek, waarin de lessen en inzichten uit het eerste deel in de praktijk zullen worden toegepast. 

In de verkennende fase is gedefinieerd wat ontwerpend redeneren inhoud: een ontwerpende aanpak kent allerlei verschijningsvormen, maar onder die verschijningsvormen zit altijd een ontwerp logica. De ontwerpende redenering is die logica: een gedegen en overtuigende onderbouwing van het ontwerp.
Het redeneren vindt op twee niveaus plaats: op het cognitieve niveau (waarom maak je de keuzes die je maakt) en op het communicatieve niveau (hoe leg je goed uit waarom je de keuzes maakt die je maakt).

Een eerste uitkomst: artikel over het legitimeren van ontwerpuitkomsten in de publieke sector.

In het kader van de Design Research Society conferentie is er een eerste artikel geschreven over dit onderzoek, specifiek ingezoomd op het legitimeren van de ontwerpuitkomsten in de publieke sector. Met ‘legitimeren’ bedoelen we pogingen om percepties van opdrachtgevers, stakeholders, burgers en andere betrokkenen ten aanzien van ontwerpuitkomsten positief te beïnvloeden, zodanig dat deze als waardevol, wenselijk en nuttig worden gezien.. Dit vraagt niet alleen om begrip van wat in de publieke sector wordt gezien als waardevol, wenselijk en nuttig, maar ook om een begrip van hoe waardeoordelen van ontwerpuitkomsten tot stand komen en beïnvloed kunnen worden. Dit artikel is gebaseerd op het literatuuronderzoek en de analyse van acht interviews met ontwerpers. Het onderzoek identificeert negen werkingsprincipes van strategieën waarmee ontwerpers hun werk legitimeren in de publieke sector, verdeeld in drie categorieën. 

Wat valt op?

Een ontwerpende aanpak is niet alleen een praktijk om complexe vraagstukken te adresseren, maar ook om te overtuigen. Ze worden bewust ingezet in de conceptuele en relationele legitimeringsmechanismen: dus niet alleen om hun ideeën en concepten te presenteren, maar ook om de interactie met partners en relevante relaties te orkestreren.

En juist in de situationele mechanismen – waar wordt ingespeeld op kansen en actualiteit om het project te bevorderen – zijn ontwerpers afhankelijk van ‘boundary spanners’: Dit zijn mensen die in staat zijn om wat er in de ontwerppraktijk gebeurt te vertalen naar de belevingswereld van de betrokken stakeholders en partners, maar ook andersom. Ze vervullen de rol van een tolk, mediator of verbinder. Een boundary spanner heeft vaak goed zicht op wat er in het ontwerptraject gebeurt én wat er in de betrokken organisatie(s) speelt – en is dus in staat om de verbinding te leggen.