Ontwerpcompetenties
Verkennen
In de aanloop naar de start van het programma De Publieke Ontwerppraktijk (PONT), scheven Nynke Tromp en Thomas van Arkel een artikel waarin ze de 4 competenties van een ontwerpende aanpak identificeren. Om die competenties beter te kunnen uitleggen, willen we samen met ontwerpers en onderzoekers verdiepende artikelen schrijven.
Aanleiding
Met PONT werken we aan een sterker en breder gedragen narratief over de waarde van ontwerp in de publieke sector. Ambtenaren hebben behoefte aan heldere uitleg over wat ontwerpers kunnen bijdragen aan maatschappelijke opgaven – voor zichzelf, en om dit te kunnen overbrengen aan collega’s, bestuurders en andere samenwerkingspartners. Tegelijkertijd vinden ontwerpers zelf het soms ook lastig om te verwoorden wat zij precies doen, zeker richting mensen buiten hun vakgebied.
In de aanloop naar de start van het programma van PONT schreven Nynke Tromp en Thomas van Arkel het artikel: “Een ontwerpende aanpak voor maatschappelijke opgaven, waar hebben we het over?” In dit artikel zetten zij een eerste stap in het duiden van wat een ontwerpende aanpak inhoudt en kan betekenen voor het werken aan maatschappelijke opgaven in een politiek-bestuurlijke context. Ze benadrukken dat er niet één vaste werkwijze is, maar dat er wel vier kerncompetenties zijn die ontwerpers inbrengen die waardevol zijn voor het aanpakken van complexe vraagstukken:
- Reframen
- Vormgeven
- Integreren
- Orkestreren
Hoewel dit niet de enige competenties zijn, komen deze vier vaak sterk ontwikkeld voor bij ontwerpers die werken aan maatschappelijke opgaven. Ze helpen om de unieke meerwaarde van ontwerpers zichtbaar en bespreekbaar te maken.
Verdieping van de ontwerpcompetenties
Om deze vier competenties verder te onderzoeken en inzichtelijk te maken, vroeg PONT tien (ontwerpend) onderzoekers en wetenschappers met verschillende achtergronden om vier verdiepende artikelen te schrijven, elk gericht op één van de kerncompetenties.
Deze artikelen hebben meerdere doelen:
- Voor niet-ontwerpers (zoals ambtenaren):
Een beter en gedeeld begrip van wat ontwerpers precies doen en welke unieke expertise zij inbrengen bij maatschappelijke opgaven. De competenties die ontwerpers inzetten zijn niet in een middagje aan te leren via een design thinking-workshop, er zit jarenlange training, theorie en praktijkervaring achter.
- Voor ontwerpers:
Een gedeeld en beter onderbouwd verhaal waarmee ontwerpers richting anderen kunnen uitleggen wat hun vak bijdraagt. Het helpt hen ook om zich scherper te positioneren en zich bewuster te worden van hun eigen competenties. - Voor de sector als geheel:
Een overkoepelend en gedeeld narratief over wat ontwerp kan betekenen in een publieke context en waarom deze expertise zo bruikbaar is in het licht van complexe maatschappelijke vraagstukken.
Ontwikkelen
In nauwe samenwerking met een groep ontwerpers, onderzoekers en experts zijn dialoogsessies gevoerd. In een iteratief proces werd het narratief gebouwd en ontstond de invulling van de artikelen.
De vier verdiepende artikelen zijn tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de beoogde doelgroepen. Voor elk artikel werkte een team van twee tot drie onderzoekers aan een inhoudelijke uitwerking van één competentie. Daarbij ontwikkelden zij, waar mogelijk, een model of framework dat helpt om de competentie tastbaar te maken in de context van de publieke ontwerppraktijk.
Iteratief proces in samenwerking
De ontwikkeling van de artikelen gebeurde in meerdere rondes, waarin ze zijn besproken en getest met verschillende doelgroepen:
- Tijdens het PONT-leertraject ‘Introductie Publieke Ontwerppraktijk’ werden de eerste versies gedeeld met ambtenaren. Zij gaven feedback op de teksten en namen deel aan workshops waarin ze de competenties ook zelf konden ervaren. Dit hielp om hun beeld van wat ontwerpers doen te verbreden en verdiepen.
- Vervolgens is de tweede versie besproken met leden van het PONT Onderwijsverbond: een informeel netwerk van opleidingen en onderwijsinstellingen die zich bezighouden met ontwerp voor maatschappelijke vraagstukken. Ook drie PONT Impactversterkers leverden input.
- Daarna volgde een gezamenlijke werksessie met de auteurs, waarin de verschillende stukken verder op elkaar zijn afgestemd en samenhang is aangebracht.
- Tot slot organiseerden we een dialoogsessie met ontwerpers, waarbij zij in kleine groepen in gesprek gingen met elkaar, met de onderzoekers en met de teksten zelf.
Deze dialoogsessies waren niet gericht op discussie of consensus, maar op verdieping. Via persoonlijke reflectie en gezamenlijke gesprekken verkenden we wat de ontwerpcompetenties betekenen in de dagelijkse praktijk van werken aan maatschappelijke opgaven.
deelnemer aan de dialoogsessieHet viel mij op dat meer ontwerpers moeite hebben om onder woorden te brengen wat ze precies doen in complexe vraagstukken. Ik dacht altijd dat dit aan mij lag, maar ik zie nu dat dit inherent is aan het werken aan vraagstukken die niet kenbaar zijn, waar geen enkelvoudige oplossing bestaat en die van iedereen en niemand zijn. Het is duwen, trekken, verleiden, enthousiasmeren, ruimte maken, ruimte benutten, om dingen in beweging te krijgen. Vaak zonder formeel mandaat, 'het moet je gegund worden'. Ga d'r maar aan staan!
Implementeren
Met deze artikelen bouwen we als ontwerpsector aan een gedeeld verhaal over de ontwerpende aanpak. De artikelen zijn beschikbaar via DePubliekeOntwerppraktijk.nl. In de toekomst voegen we nog praktijkvoorbeelden toe.
Deze artikelen vormen een volgende stap in het bouwen van een gezamenlijk narratief over ontwerp in de publieke sector. Ze kunnen afzonderlijk gelezen worden, maar samen vormen ze een verdiepend geheel. De artikelen zijn bedoeld als hulpmiddel om het gesprek te openen, om ontwerp beter uit te kunnen leggen en om bruggen te slaan tussen ontwerpers, ambtenaren en andere betrokkenen bij maatschappelijke opgaven. De artikelen zijn gedeeld via de kanalen van PONT en gratis beschikbaar.
In een volgende fase willen we de competenties verder verrijken met concrete praktijkvoorbeelden en ze ook breder in het onderwijs laten landen. Zo werken we toe naar een breed gedragen, herkenbaar en onderbouwd beeld van wat de publieke ontwerppraktijk is en wat ontwerp daarin kan betekenen.
De auteurs
De vier artikelen zijn geschreven door tien onderzoekers met uiteenlopende achtergronden in ontwerp, onderzoek en onderwijs:
- Reframen
- Mieke van der Bijl
- Jaap Daalhuizen
- Kees Dorst
- Vormgeven
- Catelijne van Middelkoop
- Laurens Kolks
- Integreren
- Değer Özkaramanlı
- Wina Smeenk
- Froukje Sleeswijk Visser
- Orkestreren
- Willem-Jan Renger
- Jotte de Koning