Hoe doorbreken ambtenaren en ontwerpers samen hardnekkige patronen binnen de Rijksoverheid?
De overheid wil graag beter inspelen op signalen. Daarom zijn de afgelopen jaren diverse veranderprogramma’s gestart, met scholing en instrumentarium. Dit met als doel om bij complexe maatschappelijke opgaven sneller door te hebben wat nodig is, daar ook echt iets mee te doen en van koers te durven veranderen als dat nodig is. Toch verloopt die verandering traag. Dat komt onder andere omdat de overheid steeds tegen dezelfde patronen aanloopt.
Een aantal organisaties binnen het Rijk zijn samen met PONT een samenwerking gestart om deze patronen in kaart te brengen en te doorbreken, onder de noemer ‘Wat houdt ons tegen?’. Daaruit kwamen vier hardnekkige patronen naar voren.
De opgave
Vier ambtenaren, vanuit de ministeries van EZ & LVVN, IenW, BZK & VRO en SZW, hebben een vraagstuk ingebracht dat laat zien hoe deze patronen hun werk bemoeilijken. Ze herkennen het patroon, maar doorbreken vanuit hun eigen rol en instrumentarium lukt niet. Daarvoor is het nodig om het patroon goed te begrijpen, en dat vraagt zowel om nieuwsgierigheid en empathie als om het lef om erin te interveniëren.
Daarom zoeken we voor elk vraagstuk een zelfstandige ontwerper die drie maanden lang met de betrokken ambtenaar optrekt: meelopen in diens werkwereld, het patroon van binnenuit leren kennen, en samen een interventie ontwerpen en uitvoeren om het zichtbaar te maken en los te wrikken.
Vier tegenwerkende patronen voor een meer responsieve, proactieve en wendbare overheid
Hiërarchiepatroon: complexe opgaven moeten ‘door de lijn’, in korte overleggen met volle agenda’s. Daar worden ze teruggebracht tot een simpele voorstelling van zaken en een snel besluit. Overzicht en samenhang ontbreken, terwijl juist die nodig zijn. Hoe kan dat anders?
Verantwoordingspatroon: een sterke verantwoordingscultuur maakt de overheid transparant, maar ontmoedigt persoonlijk eigenaarschap. De energie gaat naar het verdelen van taken en rollen, en er wordt gestuurd op proces in plaats van inhoud. Niemand voelt zich écht van de opgave. Hoe kan dat anders?
Politiek patroon: druk vanuit politiek en media maakt dat niemand een misstap wil begaan. Ambtenaren en bestuurders mijden risico’s en versimpelen complexe opgaven tot beheersbare problemen. Wat op korte termijn scoort, schaadt op lange termijn. Hoe kan dat anders?
Veranderpatroon: tijdelijke, aparte veranderprogramma’s moeten nieuwe manieren van werken binnen de overheid stimuleren. Maar ze komen er voor ambtenaren ‘extra’ bij en vergroten zo de druk op reguliere processen. Het gevolg: ambtenaren trekken zich juist meer terug op hun eigen taak. Hoe kan dat anders?
Wie zoeken we?
We zoeken vier keer een zelfstandige ontwerper, maker of kunstenaar die op eigen naam werkt, met een theatrale, activistische, provocatieve of speelse werkwijze. Iemand die:
- met aandacht in een vraagstuk wil stappen, zich erin wil onderdompelen en een patroon echt wil doorgronden
- niet schuwt om het vervolgens los te wrikken
- zich kan bewegen binnen een ambtelijke context en aansluiten bij de wereld van een ambtenaar
- gemotiveerd is om zich drie maanden aan één patroon en de betrokken ambtenaar te binden
Voor dit traject van drie maanden (september tot en met november 2026) is een budget van €8.000,- exclusief btw per ontwerper beschikbaar.
Je kunt reageren tot donderdag 13 augustus 12.00 uur.